Plastics worden al sinds meer dan 60 jaar in veel verschillende producten verwerkt. Plastics zijn robuust, licht en goedkoop, maar ze hebben ook ernstige gebreken. Ontwerpers zijn er niet in geslaagd om een goede oplossing te vinden voor plastics op het einde van hun levenscyclus. Er komt veel te veel plastic terecht in het leefmilieu waar het schade kan aanrichten. In het bijzonder kleine stukjes plastic, microplastics, vormen een gevaar voor het milieu en de gezondheid.

Wat zijn microplastics ?

Microplastics zijn minuscule stukjes plastic. Soms zijn ze speciaal zo klein gemaakt om toegevoegd te worden in producten, bijvoorbeeld als schuurparels in verzorgingsproducten. Maar ze kunnen ook ontstaan door het uiteenvallen van grote stukken plastic afval, zoals plastic zakken of flessen. Synthetische kleding bevat vaak plastic vezels. Telkens als we onze kleren wassen, breken de vezels af en komen er zo microplastics in het water terecht.

Ook het verlies van kunststofgranulaat en -poeders (die als grondstof dienen voor plastic producten) tijdens het transport, laden en lossen is een belangrijke bron van plastic vervuiling.

Impact op het milieu en de gezondheid

Plastic afval is schadelijk voor de dieren die in zee leven: zeezoogdieren en vogels kunnen erin verstrikt raken, erin verstikken of grote stukken plastic inslikken. Maar ook kleine plastic deeltjes zijn schadelijk, in het bijzonder voor kleine zeeorganismen: kleine vissen, kreeftjes, garnalen … Ingeslikte deeltjes geven snel een gevoel van verzadiging, waardoor ze minder eten en verzwakken of zelfs sterven door ondervoeding. Bovendien kunnen zelfs de kleinste organismen onderaan in de voedselketen (zoals plankton en algen) zeer kleine deeltjes plastic opnemen, wat een negatieve impact kan hebben op het gehele ecosysteem van onze zeeën en oceanen.


De plastic vervuiling vormt niet enkel een bedreiging voor de ecosystemen, maar komt ook op ons bord terecht. Er zijn microplastics aangetroffen in voedsel en dranken zoals oesters, garnalen, bier en honing. De hoeveelheden zijn voorlopig gering, maar dienen wel verder opgevolgd te worden. Kunststoffen bevatten veel chemische stoffen, die schadelijk kunnen zijn voor (dieren of) mensen die ze inslikken. 

Het is daarom essentieel dat nieuwe wetgeving over microplastics zowel rekening zal houden met milieu- als met gezondheidsaspecten.

Aan welke oplossingen werkt de overheid?

In ons land

Ons land heeft een nationaal actieplan tegen marien zwerfvuil, met zowel acties tegen macro- als microplastics. Meer informatie vind je in de rubriek “marien zwerfvuil”.
Daarnaast neemt België deel aan de campagne CleanSeas van de Verenigde Naties (UNEP) die oproept om maatregelen te nemen om de hoeveelheid plastic te verminderen. 

Begin 2018 werd een sectoraal akkoord afgesloten met de cosmeticasector over het vrijwillig uitfaseren van het gebruik van microplastics, in eerste instantie van kunststof  microparels uit afspoelbare cosmetica en tandpasta’s.

In 2018 voerde de FOD Volksgezondheid een marktonderzoek uit naar de aanwezigheid van bepaalde polymeren in tandpasta en scrubs/peeling. Er werden meer dan 700 producten onderzocht. Hiervoor werd er gekeken naar de ingrediënten op de verpakking: staan er polymeren vermeld zoals polyethyleen (PE), polyethyleentereftalaat (PET) of polypropeen (PP)? Deze polymeren zijn mogelijk  microparels. Slechts 11 van de 700 producten hadden zulke vermeldingen. 

Ook andere sectoren worden aangemoedigd om zorgzaam om te gaan met microplastics, zoals fabrikanten van plastic voorwerpen, de chemische en farmaceutische industrie, recyclagebedrijven en onderhoudsbedrijven die microplastics voor zandstraling gebruiken. Zo heeft de FOD Volksgezondheid een methodologie ontwikkeld voor een zelftest die bedrijven kan helpen om emissies van primaire microplastics in het milieu te voorkomen. Deze methodologie werd omgezet in een handleiding voor bedrijven

De FOD Volksgezondheid onderzocht in een studie ook de aanwezigheid van microplastics in zeezout. Vooral ambachtelijk zeezout bevat kleine deeltjes plastic. Dit zeezout, zoals fleur de sel, wordt op een traditionele, handmatige manier geoogst en verder verwerkt zonder te worden gewassen, waardoor het meer microplastics kan bevatten dan het standaard zeezout in onze winkelrekken. 

Europese initiatieven

De EU-strategie voor kunststoffen streeft ernaar het milieu te beschermen tegen vervuiling door plastic en wil plastic een rol geven in de “circulaire economie”, waar grondstoffen steeds opnieuw gebruikt worden. 

Concreet moet het mogelijk zijn om alle kunststofverpakkingen op de EU-markt tegen 2030 te recycleren en wordt het gebruik van plastic voor eenmalig gebruik teruggedrongen via de Single-Use-Plastics richtlijn

Het opzettelijke gebruik van microplastics moet ook beperkt worden. Hiervoor onderzoekt de Europese Commissie in welke producten microplastics worden toegevoegd en wat de mogelijkheden zijn om dit gebruik te beperken. In opdracht van de Europese Commissie, identificeerde ECHA (European Chemicals Agency) in 2019 een breed scala van toepassingen van opzettelijk toegevoegde microplastics: op kunstgrasvelden, in meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen, cosmetica, huishoudelijke en industriële reinigingsmiddelen, schoonmaakmiddelen en verf. 

In consumentenproducten zijn microplasticdeeltjes vooral bekend als schuurmiddel (bijvoorbeeld kunststof microparels toegevoegd als scrub- en polijstmiddel), maar ze kunnen ook worden toegevoegd om de stroperigheid, het uiterlijk en de stabiliteit van een product te beïnvloeden. Ze worden zelfs gebruikt als glitters of in make-up, en als inkapseling van geurstoffen in wasproducten. 

Na openbare raadpleging en adviezen van de wetenschappelijke comités van ECHA, beslist de Europese Commissie samen met de lidstaten  welke vormen van microplastics uit welke producten te bannen. 

De Europese Commissie zoekt ook naar oplossingen om de emissies van niet opzettelijk toegevoegde microplastics uit producten te verminderen (zoals microplastics die ontstaan door slijtage van autobanden, bij het wassen van synthetische kleren of door verwering van geverfde oppervlakten in open lucht).  

Het regionaal actieplan van OSPAR (het Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan) bevat ook enkele acties tegen microplastics. De hierboven vermelde acties van ons land zijn hierbij het meest toonaangevend.

Wat kan ik doen?

  • Vermijd wegwerpplastic, hergebruik en recycleer verpakkingen. Plastic zakjes, verpakkingen, rietjes enz. worden maar één keer gebruikt maar blijven wel enorm lang achter in het milieu. 
  • Kies tandpasta, scrubs, cosmetica en andere verzorgingsproducten zonder microplastics; Schoonmaakmiddelen en verzorgingsproducten met het EU Ecolabel zijn vrij van microplastics.
    Vind nog andere tips op www.dezeebegintbijjezelf.be